Stowarzyszenie Rozstrzelanych Poetów - między Noblem a… Nagrodą Stalina

Biada poetom przyćmiewającym Neronów tego świata.

 

"Masowe odejście przedstawicieli inteligencji z naszych szeregów umocniło naszą partię (bolszewików)." - Stalin po upadku powstania 1905 roku (J.Jemielianow - "Stalin - droga do władzy")

*

“Помните любимые,

Изучайте Ильича,

Нашего учителя,

Нашего вождя.”

 Рабочая газета, 1925  - z odezwy Stalina do kolektywu gazety

*

 ddfd30a1e1d727614461de55f63326e1.jpg76af046bc861c81c4b0a9450f1100f0d.jpg

“Jest człowiek - jest problem. Nie ma człowieka - nie ma problemu.” - Stalin

"Tylko w Rosji poezja budzi szacunek - za jej przyczyną zabijani są ludzie. Czy gdziekolwiek indziej poezja jest tak powszechnym motywem zbrodni?" - Osip Mandelsztam

c6f17ea8ef5284527e0d65b7e0d1821c.jpg        Osip Mandelsztam po aresztowaniu przez NKWD

“Powstał mały zamęt w pamięci strażników:

Którego Mandelsztama? Mamy ich bez liku!

Jeden szyje worki, drugi miesza beton,
Trzeci drzewo rąbie - każdy jest poetą.

W oczach urzędników rośnie płomień grozy,
Bo w szwach od poetów pękają obozy.

Przeglądają druki, wyroki – nic nie ma,
Każda kartoteka zmienia się w poemat…”

Jacek Kaczmarski, Zmartwychwstanie Mandelsztama, 1987 r.

*

Lata 30-te w ZSRR znamionowały całkowity karykatutralny, niemalże bizantyjski kult jednostki Stalina. Współczesnemu, młodemu czytelnikowi za skalę porównawczą może służyć Irak czasów Saddama Husaina albo dziedziczna komunistyczno-mauzoleokratyczna monarchia totalitarna Północnej Korei. Wielu twórców ówczesnej kultury/literatury w obawie o swoje życie i życie swoich rodzin zaprzedało swój talent stalinowskiej tyranii. Ale nie wszyscy milczeli ...za co zapłacili życiem... Gumilow, Babel, Wasiliew, Michoels, Sten, Reich, Pilniak, Tabidze, Meyerhold, Iaszwili, Cwjetajewa, Szałamow…

d795a292fa86ae32ebc327b8db9a9e80.jpg480b743a609c4c07628648057c256ae2.jpg  Borys Pilniak i Izaak Babel

c4f7b1a94b59f41cf75e0f4f4ff99a76.jpgd17f0b27142b4fdafe673274bc985a3a.jpg  Wsiewołod Meyerhold i Warłam Szałamow

Do wyżej wymienionych śmiałków należał również wielki rosyjski poeta pochodzenia żydowskiego Osip Mandelsztam (urodzony zresztą w Warszawie).

Mandelsztam napisał poniższy  wiersz tuż po swojej wizycie na Krymie gdzie był świadkiem powszechnego głodu będącego skutkiem przymusowej kolektywizacji.

2f89a030a0d09765d5dec8b93b803544.jpgc1217b1669a7e74d0aced4b639bee5d0.jpg

Aresztowany dumnie przyznał, że jest jego autorem i był przygotowany na śmierć.

Mandelsztam zginął w niewyjaśnionych okolicznościach w obozie przejściowym koło Władywostoku 27 grudnia 1938 roku.

 76ac2cc8f95520e7f0cbd4f27fda3c7b.jpg0372d4edf190ce9c5983de0c65283bd3.jpg

Własnoręcznie odtworzony przez Mandelsztama tekst wiersza "Kremlowski rozbójnik" podczas przesłuchania NKWD, którym poeta podpisał na siebie wyrok śmierci.

 

“Кремлевский горeц”

Мы живем, под собою не чуя страны,

Наши речи за десять шагов не слышны,

А где хватит на полразговорца,

Там припомнят кремлевского горца.

Его толстые пальцы, как черви, жирны,

И слова, как пудовые гири, верны,

Тараканьи смеются усища

И сияют его голенища.

А вокруг него сброд тонкошеих вождей,

Он играет услугами полулюдей.

Кто свистит, кто мяучит, кто хнычет,

Он один лишь бабачит и тычет,

Как подкову, дарит за указом указ:

Кому в пах, кому в лоб, кому в бровь, кому в глаз.

Что ни казнь у него — то малина,

И широкая грудь осетина.

 

“Kremlowski rozbójnik”

Żyjemy tu, nie czując pod stopami ziemi,

Nie słychać i na dziesięć kroków, co szepczemy,

A w półsłówkach, półrozmówkach naszych

Cień górala kremlowskiego straszy.

Palce tłuste jak czerwie, w grubą pięść układa,
Słowo mu z ust pudowym ciężarem upada.
Śmieją się karalusze wąsiska
I cholewa jak słońce rozbłyska.

Wokół niego hałastra cienkoszyich wodzów:
Bawi go tych usłużnych półludzików mozół.
Jeden łka, drugi czka, trzeci skrzeczy,
A on sam szturcha ich i złorzeczy.

I ukaz za ukazem kuje jak podkowę –
Temu w pysk, temu w kark, temu w brzuch, temu w głowę.
Miodem kapie każda nowa śmierć
Na szeroką osetyńską pierś.

tłum. Stanisław Barańczak

(Rosja od momentu ekspansji terytorialnej na południe miała zawsze dość burzliwe stosunki z narodami Zakaukazia. Słowo “горeц” dla Rosjan zwłaszcza tamtego okresu miało znaczenie pejoratywno-ironiczne albowiem oznaczało człowieka Rosji wrogiego, z natury wojowniczego, niesubordynowanego, cywilizacyjnie zacofanego a nawet barbarzyńskiego. Dlatego słowo “góral” pozwoliłem sobie zamienić bardziej bliskim intencjom autora określeniem “rozbójnik”.)

 *

 “To co pan przeczytał nie ma żadnego związku z literaturą, poezją. To nie utwór literacki to samobójstwo, któremu się sprzeciwiam i w którym nie chcę brać udziału. Pan mnie niczego nie czytał, ja nic nie słyszałem i proszę aby nikomy innemy pan tego nie czytał” – reakcja Borysa Pasternaka po wysłuchaniu wiersza “Kremlowski rozbójnik” w  wykonaniu samego Mandelsztama.

f77435a779b29e9ea59905ee1ce5a3be.jpg

Borys Pasternak - to postać tragiczna, bardzo typowa dla tego okresu. Wielokrotnie wstawiał się on u władz w obronie Mandelsztama cudem unikając śmierci. Podczas zatwierdzania listy skazanych na rozstrzelanie intelektualistów będących wrogami narodu Stalin wspaniałomyślnie skreślił przyszłego Laureata Literackiej nagrody Nobla dopisując swoją "wszechwładną" prawicą obok jego nazwiska krótka uwagę: “Nie ruszajcie go. Niech sobie dalej buja w obłokach”.

 *

54aac55af5c0cf1da9e5fe4a886f799d.jpg

Skoro jesteśmy już przy laureatach literackiej nagrody Nobla proponuję “elegię” na cześć zmarłego "Ojca i Nauczyciela Wszystkich Narodów" wyprodukowaną zaledwie 10 dni po śmierci Stalina  przez samą… Wisławę Szymborską.

TEN DZIEŃ

Jeszcze dzwonek, ostry dzwonek w uszach brzmi. 
Kto u progu? Z jaką wieścią, i tak wcześnie? 
Nie chcę wiedzieć. Może ciągle jestem we śnie. 
Nie podejdę, nie otworzę drzwi. 

Czy to ranek na oknami, mroźna skra 
tak oślepia, że dokoła patrzę łzami? 
Czy to zegar tak zadudnił sekundami. 
Czy to moje własne serce werbel gra? 

Póki nikt z was nie wypowie pierwszych słów, 
brak pewności jest nadzieją, towarzysze... 
Milczę. Wiedzą, że to czego nie chcę słyszeć –

muszę czytać z pochylonych głów. 

Jaki rozkaz przekazuje nam 
na sztandarach rewolucji profil czwarty? 
- Pod sztandarem rewolucji wzmacniać warty! 
Wzmocnić warty u wszystkich bram! 

Oto Partia - ludzkości wzrok. 
Oto Partia: siła ludów i sumienie. 
Nic nie pójdzie z jego życia w zapomnienie. 
Jego Partia rozgarnia mrok. 

Niewzruszony drukarski znak 
drżenia ręki mej piszącej nie przekaże, 
nie wykrzywi go ból, łza nie zmaże. 
A to słusznie. A to nawet lepiej tak."

"Życie Literackie" nr 11/61 z 15 marca 1953 r.

wislawa-szymborska-74b79c00aa023ba6d5c987964f2839ac5f4ef2be.jpg

Pani Wisława do końca swoich dni darzyła wielką sympatią panów z zarostem na twarzy piastujących wysokie stanowiska.

*

 

Ale cofnijmy się o kilkanaście lat. Oto wiersz napisany przez innego Laureata Literackiej nagrody Nobla Czesława Miłosza.
Wydrukowany w zajętym przez Armię Czerwoną Lwowie w 1939 roku ukazał się nawet w lokalnej  kontrolowanej przez władze radzieckie prasie.
Został nagrodzony specjalną nagrodą Stalina.

 

1. Runą w łunach, spłoną w pożarach
    Krzyże Kościołów, krzyże ofiarne
    I w bezpowrotnym zgubi się szlaku
    Z Lechickiej ziemi Orzeł Polaków

 

3. Na ziemskim globie flagi czerwone
    Będą na chwałę grały jak dzwony
    Czerwona Armia i wódz jej Stalin
    Odwiecznych wrogów swoich obali

 

2. O słońce jasne, wodzu Stalinie
Niech władza Twoja nigdy nie zginie
Niech jako orłów prowadzi z gniazda
Rosji i  Kremla płonąca gwiazda

 

4. Zmienisz się rychło w wieku godzinie
    Polsko, a twoje córy i syny
    Wiara i każdy krzyż na mogile
    U stóp nam legnie w prochu i pyle.

 

A teraz proszę przeczytać ten wiersz trochę inaczej czyli pierwszą linię pierwszej zwrotki i pierwszą linię trzeciej zwrotki, następnie drugą linię pierwszej zwrotki i drugą linię trzeciej zwrotki i tak dalej …

*

 

Na zakończenie mam dla wszystkich Eiobowych miłośnikow poezji (i nie tylko) mała zagadkę.

Kto jest autorem poniższego wiersza? Przytaczam go w oryginalnej (rosyjskiej) wersji językowej wraz z moim roboczym tłumaczeniem.

 

Песня о правде                                                                       Pieśn o prawdzie


Ходил он от дома к дому,                                                       Chodził od domu do domu,
Стучась у чужих дверей,                                                         Pukając do cudzych drzwi,
Со старым дубовым пандури,                                                Ze starą dębową lutnią,
С нехитрою песней своей.                                                      Ze swoją prostą pieśnią.

А в песне его, а в песне —                                                      A w pieśni jego, a w pieśni -
Как солнечный блеск чиста,                                                    Czysta jak blask słońca,
Звучала великая правда,                                                        Brzmiała wielka prawda,
Возвышенная мечта.                                                               Szczytne marzenie.

Сердца, превращённые в камень,                                         Sprawił, ze serca zamienione w kamień,
Заставить биться сумел,                                                        Znow zaczeły bić.                                                
У многих будил он разум,                                                        A w wielu ludziach obudził rozum,
Дремавший в глубокой тьме.                                                  Drzemiący w głębokich ciemnościach.                                                        

Но вместо величья славы                                                       No zamiast chwały i sławy
Люди его земли                                                                       Jego współziomkowie
Отверженному отраву                                                             Odepchnęli go od siebie
В чаше преподнесли.                                                              Częstując kielichem jadu.

Сказали ему: „Проклятый,                                                      Rzekli mu “Przeklęty,
Пей, осуши до дна…                                                               Pij do dna…
И песня твоя чужда нам,                                                         Twoja pieśń jest nam obca,
И правда твоя не нужна!“                                                        Nie potrzebujemy twojej prawdy!”

 

 *

"To have great poets, there must be great audiences, too."- W.Whitman

 "Poets by Death are conquer'd but the wit

Of poets triumphs over it." -  A.Cowley

"The poet… may be used as a barometer, but let us not forget that he is also part of the weather." -  L.Trilling

"Whoever would understand the poet
Must go into the poet's country." - Goethe

"All that is best in the great poets of all countries is not what is national in them, but what is universal." -  H.W.Longfellow

*

Artykuł ten dedykuję moim wielkim nauczycielom Osipowi Mandelsztamowi, który uczył mnie wrażliwosci i rozumienia piękna i nieugiętemu do końca obrońcy prawdy i humanizmu Warłamowi Szałamowowi i ...wszystkim Eiobowym poetom. 

 

*

Materiał fotograficzny:  "Google Images"